Obrona Cywilna

Cel i zakres

Ustawa kompleksowo reguluje system ochrony ludności i obrony cywilnej w Polsce. Określa zadania, organy odpowiedzialne, zasady planowania, systemy ostrzegania, obiekty zbiorowej ochrony, struktury obrony cywilnej oraz finansowanie.

Kluczowe definicje

Ochrona ludności – system organów administracji i podmiotów chroniących życie, zdrowie, mienie, dobra kultury i środowisko w sytuacji zagrożenia.
Obrona cywilna – realizacja zadań wynikających z Protokołu I do Konwencji Genewskich, mająca na celu ochronę ludności cywilnej podczas konfliktów zbrojnych.
Z chwilą wprowadzenia stanu wojennego system ochrony ludności automatycznie staje się obroną cywilną.

Struktura organów (hierarchia)

Zadania realizują terytorialne organy ochrony ludności:

Wójt/burmistrz/prezydent – poziom gminy
Starosta – poziom powiatu (przy pomocy Komendanta PSP)
Wojewoda – poziom województwa (przy pomocy Komendanta Wojewódzkiego PSP)
Minister Spraw Wewnętrznych – poziom krajowy; staje się Szefem Obrony Cywilnej w czasie stanu wojennego i wojny

Przy MSWiA działa Rządowy Zespół Ochrony Ludności – organ opiniodawczo-doradczy.

Zadania ochrony ludności (główne kategorie)

Przygotowanie organów i ludności (szkolenia, ćwiczenia, edukacja)
Ocena ryzyka i planowanie
Wykrywanie zagrożeń i alarmowanie
Ewakuacja ludności i zabezpieczenie dóbr kultury
Działania ratownicze i pomoc humanitarna
Utrzymanie infrastruktury krytycznej

Podmioty ochrony ludności

Ustawa wymienia blisko 40 kategorii podmiotów, m.in.: PSP, OSP, Rządowe Centrum Bezpieczeństwa, centra powiadamiania ratunkowego, inspekcje sanitarne i weterynaryjne, podmioty lecznicze, GOPR, WOPR, PCK, Caritas, Polski Związek Łowiecki i inne. Podmioty mogą być wyznaczane, uznawane decyzją lub włączane przez porozumienie z organem ochrony ludności.

Zasoby i ewidencja

Tworzone są trzy rejestry: Centralna Ewidencja Zasobów (prowadzi MSWiA), Centralna Ewidencja Obiektów Zbiorowej Ochrony (prowadzi Komendant Główny PSP) oraz Ewidencja Obrony Cywilnej.
Organy terytorialne zobowiązane są utrzymywać zasoby wystarczające na co najmniej 3 dni trwania zagrożenia (woda, żywność, środki medyczne, łączność, itd.).

Planowanie i ewakuacja

Dyrektor RCB opracowuje krajowy plan ewakuacji (na 3 lata), na podstawie planów wojewódzkich.
Plany ewakuacji są załącznikami funkcjonalnymi do planów zarządzania kryzysowego.
Odrębnie przygotowuje się krajowy plan ochrony dóbr kultury na czas wojny (termin: do 31.12.2026 r.).

Szkolenia i ćwiczenia

Obowiązkowe szkolenia dla wszystkich organów ochrony ludności, prowadzone przez Akademię Pożarniczą (dla ministrów, wojewodów, starostów) lub inne uprawnione podmioty.
Ćwiczenia – co najmniej raz w roku, z obowiązkiem sporządzenia raportu i ewaluacji.

Obiekty zbiorowej ochrony (schrony)

Wyróżnia się schrony (hermetyczne, z filtrowentylacją) i ukrycia (niehermetyczne) oraz miejsca doraźnego schronienia.
Planowane minimalne normy pokrycia: w miastach – co najmniej 50% ludności we wszystkich obiektach, w tym 25% w budowlach ochronnych; poza miastami – odpowiednio 25% i 15%.
Właściciele budowli ochronnych mają obowiązek utrzymania ich i udostępnienia na polecenie organu.
Nowe budynki użyteczności publicznej muszą uwzględniać budowle ochronne (przepis wchodzi w życie dla pozwoleń składanych po 31.12.2025 r.).

Obrona cywilna – personel i korpus

Tworzony jest korpus obrony cywilnej: personel (z przydziałami mobilizacyjnymi) + krajowa rezerwa (emeryci policyjni nieposiadający przydziałów wojskowych).
Przydziałów nie nadaje się osobom powyżej 65 lat (mężczyźni) / 60 lat (kobiety), żołnierzom w służbie czynnej ani funkcjonariuszom służb.
W czasie stanu wojennego Szef Obrony Cywilnej może zarządzić mobilizację personelu.
Osobom pełniącym służbę w obronie cywilnej przysługuje ochrona jak funkcjonariuszowi publicznemu oraz świadczenie pieniężne rekompensujące utracone zarobki.

Finansowanie

Na ochronę ludności i obronę cywilną przeznacza się corocznie nie mniej niż 0,3% PKB (w tym 0,15% PKB z budżetu obronnego).
Podstawą finansowania jest Program Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej – czteroletni, aktualizowany co 2 lata, zatwierdzany przez Radę Ministrów.
Spółki Skarbu Państwa mogą dobrowolnie wpłacać do 0,3% zysku netto na Fundusz Modernizacji Bezpieczeństwa Publicznego i Ochrony Ludności.

Odpowiedzialność i odszkodowania

Za szkody poniesione podczas wykonywania zadań ochrony ludności odpowiada Skarb Państwa (decyzja wojewody, odwołanie do MSWiA, dalej sąd powszechny).
Roszczenia przedawniają się po 3 latach od dowiedzenia się o szkodzie, nie później niż po 10 latach od zakończenia działań.

Przepisy karne

Ustawa wprowadza nowe przepisy do Kodeksu karnego (art. 144a–144b): za uchylanie się od służby w obronie cywilnej grozi do 3 lat pozbawienia wolności; za odmowę wykonania obowiązków służbowych – do 2 lat.

Wejście w życie

Ustawa weszła w życie 1 stycznia 2025 r., z wyjątkami dotyczącymi m.in. wymogów budowlanych dla schronów (od 1.01.2026 r.), planów ochrony dóbr kultury (do 31.12.2026 r.) i niektórych przepisów dotyczących SBŁP.

Ujednolicony tekst ustawy:
https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU20240001907/T/D20241907L.pdf